هایکو (به ژاپنی 俳句)، کوتاهترین نوع شعر در زبان ژاپنی است که در سالهای اخیر شهرت بسیاری در دیگر کشورهای دنیا نیز پیدا کرده است. در کشور ایالات متحده تمامی بچهها در دروس ابتدایی خود با این فرم شعر آشنا شده و حتی ترغیب میشوند اشعار هایکو خود را بنویسند. از شاعرهای مشهور ژاپنی همچون ماتسوئو باشو (به ژاپنی 松尾 芭蕉) اشعار مشهوری را با این فرم شعر به جا مانده است که شهرت جهانی پیدا کردهاند. زیبایی این فرم شعر در سادگی و کوتاهی آن است. هایکوها رابطهی مستقیمی با طبیعت دارند و تاثیر بسیاری از فلسفه و افکار ذن گرفتهاند.
ساختار هایکو
هایکو اغلب اوقات از ۱۷ مورا (در زبان ژاپنی چیزی شبیه به هجا اما گاهی کوتاهتر از آن) تشکیل شده است. این موراها به ۵، ۷ و ۵ قسمت تقسیم میشوند. هر هایکو معمولا دارای یک کیرجی (به ژاپنی 切れ字) است. کیرجی دقیقا معادل فارسی ندارد، اگر در پایان شعر استفاده شود، نقش پایاندهنده را دارد و اگر در میان شعر استفاده شود، همچون یک جداشونده عمل میکند و هایکو را به دو قسمت تقریبا مستقل از یکدیگر به لحاظ معنایی تقسیم میکند. دیگر عنصر پراهمیت هایکو، کیگو (به ژاپنی 季語) است. کیگو اشارهای به فصل مورد نظر در هایکو است و آن را مشخص میکند.
در آغاز هایکو بخش آغازین فرم دیگری از شعر ژاپنی به نام رنگا (به ژاپنی 連歌) بود اما در طول سالها به صورت مدرن و مستقل کنونی تبدیل شد. نام کنونی هایکو در قرن ۱۹ میلادی توسط نویسنده و شاعر مشعور ژاپنی ماسائوکا شیکی (به ژاپنی 正岡 子規) بر این فرم شعر گذاشته شد.
در زبان ژاپنی معمولا هایکو در یک خط نوشته میشود اما در انگلیسی (و معمولا در فارسی) هایکوها در سه خط نوشته میشوند.
هایکو و طبیعت
ماتسوئو باشو، در توصیف هایکو جملهی مشهوری دارد: «به صورت ساده، هرآنچه در این لحظه و در این مکان اتفاق میافتد.» هایکوها توصیفکنندهی تجربهی شاعر از طبیعت در لحظهی سرودهشدن شعر هستند. سعی شاعر هایکو بر آن است که بتواند احساس آن تجربهی خاص از طبیعت در آن لحظه را تا جای ممکن در کلمات جای دهد و به دیگران منتقل کند. به عنوان مثال در این هایکو سروده شده توسط ماتسوئو باشو میخوانیم:
کوزه آب تَرک میخورد: بیدارم در این شبِ یخی.
این هایکو به صورت کامل حس سرما را، حسی که شاعر در آن لحظه داشته است را به خواننده منتقل میکند. دقیقا میتوانید شبی را تصور کنید که از سرما باشو توانایی به خواب رفتن را نداشته و کوزهی آب از میزان سرما ترک میخورد.
ماتسوئو باشو، مشهورترین شاعر هایکو
یکی از مشهورترین شاعرهای هایکو، ماتسوئو باشو (به ژاپنی 松尾 芭蕉) در ۱۶۴۴ در اوئنو، استان ایگا ژاپن در دوران ادو متولد شد. او از خانوادهای سامورایی و نینجا بود و در کودکی آموزشهای نینجوتسو (به ژاپنی 忍術) دید. اما در سالهای بعدی زندگی، ماتسوئو خانه و مقام سامورایی را رها کرد و تصمیم بر زندگی در جادهها گرفت. در این دوران شعر او به سرعت مشهور شد و دهها نفر به شاگردی او درآمدند. اما با این حال ماتسوئو همواره زندگی تنها را میپسندید و در این دوران شاگردانش برای او یک کلبهی ساده ساختند و یک درخت موز ژاپنی نیز در کنار آن کاشتند. درخت موز ژاپنی در این زبان باشو (به ژاپنی 芭蕉) نامیده میشود و لقب شاعر نیز برگرفته از آن است. با این حال علیرغم موفقیت در حوزهی شعر، ماتسوئو چندان احساس خوشبختی نمیکرد و سوختن کلبهی او در سال ۱۶۸۲ و کمی بعد از آن مرگ مادرش نیز بر آن افزوده شد. در این دوران بود که او تصمیم به سفرهای طولانی در ژاپن گرفت و این تصمیم بر احساس خوشبختی او تاثیر مثبت داشت و شعر او نیز در این دوران بیشتر معطوف به طبیعت به جای احساسات درونی شد. در سال ۱۹۶۴ در طول یکی از سفرهایش، ماتسوئو باشو دچار یک بیماری معده شد و درحالی که شاگردانش دورش حلقه زده بودند، مرگی آرام را تجربه کرد.