دیدن انیمهها، سریالها، فیلمها یا یوتوبرهای ژاپنی همیشه به ما نشان دادهاند که فرهنگ کاری در کشور ژاپن تا چه حد با ایران متفاوت است. اما این تفاوت چقدر است و دلایل و ریشههای تاریخی آن چیست؟ در این مقاله قرار هست با تمام این موضوعات آشنا بشیم.
فرهنگ «جمعگرایی» در مقابل فرهنگ «فردگرایی»
فرهنگ کشور ژاپن در طول سالهای طولانی به دلیلهای تاریخی و جغرافیایی «جمعگرایی» را به عنوان یک ارزش اساسی در نظر گرفته است. طبیعت کشت برنج به عنوان یک فعالیت گروهی، فجایع طبیعی پیدرپی همچون زلزله و طوفان و مدت زمان طولانی جنگهای داخلی همگی باعث شدهاند که مردم ژاپن به یک دیگر تکیه کرده و همکاری را ترجیح دهند چرا که در گذشتهای نه چندان دور عدم وجود این همکاری زنده ماندن افراد را تهدید میکرد. این موضوع در طول سالها جامعهای را ساخت که همکاری، وفاداری و مسئولیتپذیری دوطرفه را بخشی جدایی ناپذیر از سبک زندگی خود میبینند.
این فرهنگ «جمعگرایی» خود را در محیط کار به صورت قوانین و رسوم مختلف به وضوح نشان میدهد. حتی در حوزههای ورزشی رزمی، همچنان در ژاپن رسم بر آن است که طرفین در آغاز به یک دیگر تعظیم کنند و سپس با پای چپ وارد محیط بازی شوند. دلیل این موضوع آن است که در سالهای دور، ساموراییها وقتی میخواستند نشان دهند قصد خشونت ندارند، با پایی وارد میشدند که شمشیر در آن طرف بسته نشده بود.
اما این «جمعگرایی» در نهایت نیاز به یک نظم داشته و این نظم نیاز به یک سلسلهمراتب مشخص دارد. به این دلیل است که در شرکتهای ژاپنی سلسلهمراتبی بسیار قوی و مشخص وجود دارد و تاکید بسیار زیادی بر رعایت آن است.
ریشههای عمیق سلسلهمراتب در فرهنگ ژاپن
جامعهی ژاپن همواره ساختاری سلسلهمراتبی داشته است؛ ویژگیای که در دوران فئودالی تقویت شد و با ارزشهای کنفوسیوسی رسمیت یافت. ارزشهایی که بر احترام به بزرگترها، معلمان و افراد بالادست تأکید داشتند. در دنیای مدرن، این نگرش مستقیماً وارد محیط کار شده و احترام به مقام بالاتر یکی از ویژگیهای اصلی فرهنگ سازمانی است. کارمندان به مدیران، رؤسا و حتی همکاران مسنتر خود (در زبان ژاپنی 先輩، سنپای) احترام میگذارند و این الگو در خارج از محیط کار نیز نسبت به والدین و پدربزرگ و مادربزرگ ادامه دارد.
سلسلهمراتب در همهی جنبههای فرهنگ ژاپن تنیده شده است، حتی در خود زبان. کئیگو (به زبان ژاپنی 敬語، تشکیل شده از دو کانجی «敬» به معنای احترامآمیز و «語» به معنی زبان) شامل زبان احترامآمیزی است که برای بالا بردن جایگاه افراد بالادست استفاده میشود، در حالی که شکلهای فروتنانه برای پایینتر قرار دادن گوینده نسبت به دیگران به کار میرود. در محیطهای کاری ژاپن، این شکل از صحبتکردن کاملاً رایج و استاندارد است.
با این حال، سلسلهمراتب در ژاپن هدف نهایی نیست؛ بلکه ابزاری است برای حفظ هدف بزرگتر: هارمونی و هماهنگی اجتماعی.
هارمونی (和)، ریشهی ارزشهای اجتماعی ژاپن
هارمونی یا هماهنگی را میتوان هستهی مرکزی ارزشهای فرهنگی ژاپن دانست. جمعگرایی و سلسلهمراتب هر دو برای حفظ این هماهنگی و تضمین همکاری شکل گرفتهاند، حتی اگر به قیمت از دست رفتن راحتی فردی باشد. تصور اصلی این است که با تقویت هارمونی، انسجام اجتماعی افزایش مییابد و زمینهی همکاری و پیشرفت بیشتر فراهم میشود.
به مدارس ژاپن نگاه کنید؛ جایی که هم معلمان و هم دانشآموزان پس از ناهار کلاسها را تمیز میکنند. در کمتر از ۳۰ دقیقه، کل مدرسه بدون نیاز به خدمتکار کاملاً تمیز میشود، زیرا همه به طور برابر مشارکت میکنند. این رفتار کوچک بازتاب یک اصل بزرگتر است: هارمونی زمانی تحقق مییابد که هر فرد بدون شکایت سهم خود را ادا کند.
بخشی از مفهوم هارمونی این است که همه باید نقش خود را ایفا کنند—گاهی بدون چونوچرا—حتی اگر مجبور شوند از بخشی از راحتی یا کارایی خود چشمپوشی کنند. برای مثال، لازم است تمام مراحل یک فرایند کاری را دقیقاً طبق روال انجام دهید—حتی اگر سرعت شما را کم کند یا بهرهوریتان را پایین بیاورد.
در حالی که ژاپن ارزش زیادی برای هارمونی قائل است، در غرب تعارض چندان مسئلهساز تلقی نمیشود، زیرا باور بر این است که اختلاف نظر میتواند به راهحلها یا نوآوریهایی منجر شود که در شرایط کاملاً هماهنگ هرگز مطرح نمیشدند. همین تفاوت دیدگاه میتواند منجر به تفاوتهای بنیادین میان فرهنگ کاری غرب و ژاپن شود.
رسمها و قوانین محیط کاری در ژاپن
وقتشناسی و تعهد به کار از مهمترین اصول فرهنگ کاری ژاپن هستند. «بهموقع رسیدن» در ژاپن یعنی حداقل ۱۵ دقیقه زودتر رسیدن، و اولویتدادن به کار نسبت به خانواده امری کاملاً طبیعی و حتی مورد انتظار است. ژاپنیها روزشان را بسیار زود شروع میکنند و ساعتها در رفتوآمد هستند. اضافهکاری نیز در بسیاری از محیطها یک رفتار معمول و پذیرفتهشده است. از جهتی، بسیاری از ژاپنیها محیط کار را همانند خانوادهی خود میبینند. اگر کسی ساعتهای طولانی کار کند، این رفتار نشانهای از «عشق و وفاداری» او به این خانوادهی کاری تلقی میشود.
در ژاپن، شرکتها معمولاً از یک قانون پوشش رسمی و سختگیرانه پیروی میکنند. کارمندان مرد در طول سال کتوشلوارهای خاکستری تیره، سرمهای یا مشکی همراه با پیراهن سفید و کراواتهای ساده میپوشند. کارمندان زن نیز کتهایی با رنگهای مشابه همراه با شلوار یا دامن، کفش پاشنهدار و معمولاً موهای بستهشده به فرم دماسبی دارند. جلب توجه یا پوشیدن رنگهای تند در محیطهای اداری ژاپن چندان پذیرفتهشده نیست.
در گذشته، ترک محل کار قبل از رفتن رئیس یا ارشدها رفتاری ناپسند محسوب میشد، هرچند این سنت تا حد زیادی کمرنگ شده است. با این حال، فشار برای نگفتن «نه» به درخواستهای ارشدها—بهویژه دعوت به نوشیدن پس از کار که نومیکای (به ژاپنی 飲み会) نام دارد—هنوز در بسیاری از محیطها وجود دارد. حتی هنگام نوشیدن هم رعایت آداب لازم است؛ مثلاً اینکه ابتدا برای رئیس یا همکاران ارشد نوشیدنی سرو کنید و سپس برای خودتان.
محیطهای کاری ژاپن تمرکز زیادی بر گروه دارند. در فرآیند استخدام، بسیاری از شرکتها مهارتهای تخصصی یا تواناییهای فنی را در اولویت قرار نمیدهند؛ در عوض، بیشتر به تناسب فرهنگی و اینکه فرد تا چه حد میتواند با گروه هماهنگ شود توجه میکنند. دلیل این موضوع آن است که شرکتهای ژاپنی به دنبال کارمندانی هستند که بتوانند برای مدت طولانی و بهصورت هماهنگ در یک گروه عملکرد خوبی داشته باشند. در ژاپن فرهنگ اخراج وجود ندارد و کارمندان معمولاً سالهای بسیار زیادی در یک شرکت باقی میمانند.
کارمندان باید به ارشدهای خود گزارش دهند، آنها را از آخرین پیشرفتها مطلع کنند و برای دریافت راهنمایی کاری با آنها مشورت کنند. کارمندان در تصمیمگیری آزاد نیستند؛ حتی برای کوچکترین امور هم باید از مافوق خود تأیید بگیرند. به این سیستم هورِنسو (به ژاپنی ほうれんそう) گفته میشود.
تاریکترین بُعد فرهنگ کاری ژاپن: کاروشی (به ژاپنی 過労死)
در ژاپن، کاروشی (مرگ ناشی از کار بیش از حد، به ژاپنی 過労死) و کاروجیساتسو (خودکشی مرتبط با کار زیاد، به ژاپنی 過労自殺) فقط اصطلاحات رسانهای نیستند؛ این مفاهیم در نظام حقوقی و جبرانی کشور جایگاه رسمی دارند. هر سال، وزارت بهداشت، کار و رفاه ژاپن آمار موارد تأییدشدهی بیماریهای مغزی–قلبی و اختلالات روانی مرتبط با کار (از جمله خودکشی و اقدام به خودکشی) را منتشر میکند.
ریشهی این مسئله در این است که ژاپن یکی از بالاترین میزانهای اضافهکاری در جهان را دارد، در حالی که تعداد کمی از کارمندان از مرخصیهای استحقاقی خود استفاده میکنند. اغلب گفته میشود کارمندان بابت گرفتن مرخصی احساس گناه میکنند، یا حتی ممکن است درخواستهای مرخصی آنها رد شود.
آداب رایج در فرهنگ کاری ژاپن
در ادامه فهرستی خلاصه و از مهمترین آداب کاری ژاپن را میبینید:
۱- تعظیم کردن به مشتری تا بسته شدن درِ آسانسور
هر زمان که مشتریان یا مهمانانی به شرکت مراجعه کنند، انتظار میرود آنها را تا جلوی در ورودی همراهی کنید. اگر محل کار شما در یک ساختمان بلندمرتبه باشد و رساندن مشتری تا درِ ورودی بیش از حد رسمی یا سخت باشد، باید آنها را تا آسانسور بدرقه کنید. وقتی مشتری وارد آسانسور شد، شما باید تا لحظهی بسته شدن کامل درهای آسانسور تعظیم کنید. این رفتار نشانهی نهایت احترام و حرفهایگری در فرهنگ تجاری ژاپن است.
۲- درآوردن پالتو پیش از ورود به شرکت
در زمستان، معمولاً میبینید که کارمندان پیش از ورود به ساختمان دفتر، پالتوی خود را درمیآورند و آن را روی بازو قرار میدهند. آنها این کار را داخل راهروهای ساختمان انجام نمیدهند، زیرا ممکن است مزاحم یا باعث ناراحتی دیگران شود.
۳- آداب کارت ویزیت در ژاپن
فرهنگ تجاری ژاپن بسیار مؤدبانه و همراه با احترام است. تبادل کارت ویزیت در جلسات تقریباً مانند یک مراسم انجام میشود. فرد ارائهدهنده کارت را با دو دست نگه میدارد، طوری که نوشتههای روی کارت رو به طرف مقابل باشد. سپس با یک تعظیم، کارت را تقدیم میکند. طرف مقابل نیز به همان شکل تعظیم میکند و کارت را با احترام دریافت میکند.
۴- مشتری در ژاپن «خدا» است
احتمالاً بارها شنیدهاید که گفته میشود «مشتری پادشاه است». اما در ژاپن، مشتری نهفقط پادشاه، بلکه در واقع «خدا» تلقی میشود. کارمندان هنگام ورود و خروج مشتریان با احترام کامل آنها را خوشآمد میگویند. رضایت مشتری اولویت شمارهی یک هر کسبوکار است. با مشتری با نهایت احترام برخورد میشود و ناراضی کردن یا رنجاندن او اصلاً قابل تصور نیست.
در نهایت، فرهنگ کاری ژاپن ترکیبی از ارزشهای عمیق تاریخی، روحیهی جمعگرایی، احترام بیقیدوشرط به سلسلهمراتب و تعهد شدید به تلاش و پشتکار است. این ساختار اگرچه به ایجاد نظمی مثالزدنی و بهرهوری بالا کمک کرده، اما چالشهایی همچون فشار روانی، فرسودگی شغلی و پدیدههایی مانند کاروشی را نیز به همراه داشته است.